Mu Rwanda no mu biganiro by’Abanyarwanda baba mu gihugu no hanze yacyo, hari amagambo akunze kumvikana agaragaza uburakari, amarangamutima, n’inyungu za politiki. Muri ayo magambo harimo abavuga ko Jean‑Luc Habyarimana ari umwicanyi cyangwa ko akwiye kubazwa ibyaha bya se, Juvénal Habyarimana. Ariko se koko amategeko n’ubutabera byemera ko umuntu acirwa urubanza ashingiye ku izina rye cyangwa ku muryango akomokamo?
Mu mategeko mpuzamahanga no mu mahame y’ubutabera, hari ihame rikomeye: icyaha ni gatozi. Bivuze ko umuntu wese abazwa ibyo yakoze ubwe, atari ibyo se, nyina cyangwa undi wo mu muryango yakoze cyangwa akekwaho.
Perezida Juvénal Habyarimana yapfuye ku wa 6 Mata 1994, ubwo indege yari arimo yaraswaga igiye kugwa i Kigali avuye gusinya Arusha Accords muri Tanzaniya. Iyo mpanuka y’indege yabaye imwe mu mpamvu zahise zikurikirwa n’amahano akomeye cyane mu mateka y’u Rwanda, arimo Rwandan Genocide.
Nyamara n’uyu munsi, ikibazo cy’uwarashe iyo ndege kiracyari ingingo ikomeye y’impaka mu banyamateka, abashakashatsi n’abanyamategeko. Hari raporo nyinshi, iperereza ritandukanye n’ibitekerezo byinshi byagiye bitangwa, ariko kugeza ubu nta mwanzuro umwe wemewe na bose urafata icyemezo kidashidikanywaho ku nyirabayazana.
Ibi bituma habaho ikibazo gikomeye: niba amateka akiri mu bushakashatsi n’impaka, ni gute umuntu ushobora kuba ari umwana w’uwapfuye muri ibyo bihe ahinduka mu buryo bworoshye “umwicanyi” mu magambo ya politiki cyangwa mu mbuga nkoranyambaga?
Gushyira icyasha ku bantu bitewe n’imiryango yabo ni inzira ishobora gusenya ihame ry’ubutabera no kubiba inzangano nshya mu muryango nyarwanda. Amateka y’u Rwanda amaze kutwigisha ko amagambo ashobora kubyara ingaruka zikomeye kurusha uko benshi babyibwira.
Iyo twemeye ko umuntu acirwa urubanza ku izina rye aho gushingira ku bimenyetso, tuba dutangiye gusenya buhoro buhoro ihame ry’ubutabera n’ubwiyunge igihugu cyagerageje kubaka mu myaka ishize.
Kuganira ku mateka y’u Rwanda ni ngombwa. Gushaka ukuri ku byabaye ni inshingano y’abashakashatsi, inkiko n’abanyamateka. Ariko kubikora bisaba kwitonda, kubaha ukuri, no kwirinda gucira abantu urubanza mu ruhame badafite amahirwe yo kwisobanura imbere y’ubutabera.
Mu gihe u Rwanda rukomeje urugendo rurerure rwo kwiyubaka no gushaka ukuri ku mateka yarwo, hari ihame rimwe rikwiye kuguma rihari nk’inkingi y’ubutabera: icyaha ni gatozi.
Kuko mu gihugu cyifuza amahoro arambye, ubutabera ntibugomba kuba igikoresho cya politiki, ahubwo bugomba kuba inzira iganisha ku kuri no ku bwiyunge nyakuri.
African Laughing