Mu Rwanda rwa none, hari amagambo akunze gusubirwamo nk’aho ari ihame ridakwiye kubazwaho: “Ndumunyarwanda.” Iyi gahunda yashyizwe imbere na leta iyobowe na Paul Kagame hamwe n’ishyaka rya Rwandan Patriotic Front (FPR-Inkotanyi), igaragazwa nk’inzira yo kubaka ubumwe bw’Abanyarwanda. Ariko inyuma y’aya magambo meza, hari ikibazo gikomeye Abanyarwanda benshi batinya kuvuga ku mugaragaro: ese koko “Ndumunyarwanda” yubaka ubumwe, cyangwa ni uburyo bwo kugenzura uko abantu batekereza ku mateka n’imiyoborere y’igihugu?
Ubumwe nyabwo ntibubakwa n’amagambo asubirwamo mu nama zitegetswe cyangwa mu nyigisho zemezwa n’ubutegetsi. Ubumwe bubakwa n’ubwisanzure bwo kuvuga, n’ubushobozi bwo kubaza ibibazo ku mateka y’igihugu n’imiyoborere yacyo. Iyo gahunda igaragaye nk’itegetswe na politiki aho kuba igikorwa cyaturutse mu biganiro by’abaturage ubwabo, ihinduka igikoresho cyo gucecekesha aho kuba inzira yo kubaka ubwumvikane.
Ikibazo gikomeye kuri “Ndumunyarwanda” ni uko ishobora gushyira abantu mu byiciro by’abemera n’abakekwa. Iyo gahunda ihinduka ikimenyetso cy’ubudahemuka ku butegetsi, aho kuba urubuga rwo kuganira ku bumwe bw’igihugu. Ababaza ibibazo cyangwa bashaka ibiganiro byimbitse ku mateka y’u Rwanda bashobora gufatwa nk’abashaka guhungabanya ubumwe, nyamara kuba umuntu abaza ibibazo si ugusenya igihugu — ni ugushaka ukuri.
Ubumwe nyabwo ntibubaho mu gihe ibiganiro bifunze. Iyo igihugu gifite amateka akomeye nk’ay’u Rwanda, inzira yo kugera ku bumwe burambye isaba ubutwari bwo kwemera ibiganiro bifunguye ku mateka yose, atari igice kimwe cyayo. Iyo ibi bidashobotse, gahunda iyo ari yo yose yitwa iy’ubumwe ishobora kugaragara nk’igikoresho cya politiki aho kuba umusingi w’ubwiyunge.
Abanyarwanda benshi barifuza igihugu kirangwa n’amahoro n’ubutabera. Ariko amahoro arambye ntashingiye ku guceceka kw’abaturage cyangwa ku gutinya kubaza ibibazo. Ashingiye ku kuri, ku butabera, no ku biganiro byubaka aho buri muturage yumva ko ijwi rye rifite agaciro.
Ni yo mpamvu ikibazo nyamukuru ku “Ndumunyarwanda” atari amagambo ayivugwamo, ahubwo ari ukumenya niba koko ifungura inzira y’ubumwe bwubaka, cyangwa niba ikoreshwa nk’igikoresho cyo kugenzura imitekerereze ya politiki mu gihugu. Niba ubumwe bw’u Rwanda bugomba kuba ubwa nyabwo, bugomba guturuka ku bwumvikane bw’abaturage, ku biganiro byisanzuye, no ku miyoborere itinya kumva ibitekerezo bitandukanye.
Ubumwe ntibutegekwa — burubakwa.